Jesienią 1971 roku grupa sąsiadów przeszła przez płot opuszczonych koszar wojskowych w samym centrum Kopenhagi. Kilka tygodni później ogłoszono powstanie Wolnego Miasta Christiania, które od ponad pięćdziesięciu lat jest najbardziej znaną wolną strefą w Europie, z własnymi zasadami, samodzielnie zbudowanymi domami i ulicą, na której otwarcie sprzedawano haszysz. W kwietniu 2024 roku mieszkańcy i policja rozkopali Pusher Street. Oto historia Christianii od zajęcia koszar do dziś.

Koszary, które stały się wolnym miastem

Koszary Bådsmandsstræde przez pokolenia służyły duńskiej armii. Teren leży przy dawnych wałach Christianshavn, zbudowanych za króla Chrystiana IV w XVII wieku, i obejmuje prochownie oraz budynki z XVIII wieku. Gdy wojsko opuściło koszary w latach 1970 i 1971, większość z nich stała pusta.

We wrześniu 1971 roku mieszkańcy sąsiednich kwartałów zburzyli płot, a młodzi ludzie zaczęli się wprowadzać. 26 września dziennikarz Jacob Ludvigsen opublikował w gazecie Hovedbladet artykuł, w którym ogłosił teren wolnym miastem, otwartym dla wszystkich. Christiania się narodziła.

Działo się to w czasach, gdy tysiące młodych Europejczyków podróżowały drogą lądową do Kabulu i Katmandu szlakiem hipisów. Marzenie o innym życiu, poza zasadami społeczeństwa, istniało zarówno na drodze na wschód, jak i w zajętych koszarach. Christiania stała się miejscem, w którym te idee nabrały kształtu w codziennym życiu.

Eksperyment społeczny i walka o ziemię

Już w 1972 roku rząd i Christiania uzgodniły, że teren może pozostać jako eksperyment społeczny. W zamian mieszkańcy mieli płacić za wodę i prąd oraz przestrzegać prawa. Porozumienie uratowało wolne miasto, ale kwestia własności ziemi była daleka od rozstrzygnięcia.

W 1976 roku Ministerstwo Obrony pozwało Christianię, a w 1978 roku Sąd Najwyższy orzekł, że teren ma zostać opróżniony. Parlament zdecydował jednak, że najpierw trzeba przygotować plan. W 1989 roku uchwalono ustawę legalizującą Christianię, a w 2004 roku nową ustawę, która miała znormalizować teren i nakazywała rozbiórkę nielegalnie zbudowanych domów.

Spór zakończył się dopiero w 2011 roku, gdy powstała Fundacja Wolnego Miasta Christiania i odkupiła teren od państwa. Według duńskiej encyklopedii Den Store Danske fundacja wyemitowała akcje ludowe o wartości 76 milionów koron duńskich, aby sfinansować zakup. Akcje ludowe były papierami wartościowymi, które każdy mógł kupić, aby wesprzeć wolne miasto.

Społeczność z własnymi zasadami

Christiania jest rządzona w ramach demokracji bezpośredniej. Najważniejsze decyzje zapadają na zgromadzeniu ogólnym, Fællesmødet, otwartym dla wszystkich mieszkańców. Decyzje podejmuje się w drodze konsensusu, a nie głosowania. Teren jest też podzielony na 15 mniejszych obszarów, które co miesiąc organizują własne spotkania w sprawach takich jak utrzymanie budynków i to, kto może się wprowadzić.

Kilka zasad obowiązuje wszystkich: żadnych twardych narkotyków, żadnych kamizelek gangów motocyklowych, żadnej broni i żadnej przemocy. Christiania jest też wolna od samochodów. Zasady wiele mówią o tym, jak mieszkańcy widzieli swoją społeczność. Haszysz sprzedawano otwarcie przez dziesięciolecia, ale twarde narkotyki, broń i grupy przestępcze, które im towarzyszą, miały pozostać poza nią.

Wolne miasto od dawna zabiera też głos w sprawie polityki narkotykowej. W 1989 roku na Pusher Street namalowano żółtą linię wyznaczającą, gdzie może odbywać się handel haszyszem, a w 1994 roku ulica zorganizowała pięciodniowy strajk haszyszowy w proteście przeciwko duńskiej polityce narkotykowej.

Pusher Street i handel haszyszem

Pusher Street szybko stała się najsłynniejszą ulicą Christianii. Wzdłuż niej stały stragany, na których całkowicie otwarcie sprzedawano haszysz i marihuanę, w późniejszych latach często pod siatkami maskującymi i z tabliczkami zakazującymi fotografowania. Handel nigdy nie był legalny według duńskiego prawa, ale przez długi czas władze pozwalały mu trwać mniej więcej bez przeszkód.

Wolne miasto wcześnie wyznaczyło granicę wobec twardszych narkotyków. Po dziesięciu zgonach z przedawkowania w ciągu jednego roku mieszkańcy rozpoczęli w 1979 roku tak zwaną blokadę ćpunów, która trwała 40 dni i nocy. Celem było wypędzenie heroiny i innych twardych narkotyków, a od tego czasu twarde narkotyki są zakazane przez własne zasady Christianii.

Handel przyciągał też przestępców. W połowie lat osiemdziesiątych klub motocyklowy Bullshit przejął kontrolę nad sprzedażą po starciach z Hells Angels, dopóki klub nie został wyrzucony z terenu w 1987 roku. Od 2002 roku rząd próbował uczynić handel mniej widocznym, a w 2004 roku policja zlikwidowała stragany na Pusher Street. Sprzedaż jednak wróciła.

Przemoc i koniec Pusher Street

W latach 2000 i 2010 przemoc wokół handlu stawała się coraz poważniejsza. W 2009 roku pięć osób zostało rannych, gdy do Café Nemoland wrzucono granat. 31 sierpnia 2016 roku mężczyzna postrzelił na Pusher Street dwóch policjantów i cywila. Dwa dni później mieszkańcy sami rozebrali stragany, ale handel szybko wrócił.

26 sierpnia 2023 roku zginął 30-letni mężczyzna, a cztery inne osoby zostały ranne, gdy dwóch zamaskowanych mężczyzn otworzyło ogień na ulicy w porachunkach między gangami. Potem mieszkańcy zagłosowali za zamknięciem Pusher Street. 6 kwietnia 2024 roku mieszkańcy i policja wspólnie rozkopali ulicę, aby nie dało się ponownie postawić straganów.

To gangi, a nie konopie, zamknęły ulicę

Łatwo odczytać zamknięcie ulicy jako zwrot Christianii przeciwko konopiom, ale nie to mówili mieszkańcy. Chcieli pozbyć się siatek przestępczych, które przejęły handel. „Nie chcemy już gangsterów” – powiedziała Hulda Mader, która mieszkała w Christianii od 40 lat, gdy w kwietniu 2024 roku rozkopywano ulicę. Gdy w sierpniu 2023 roku mieszkańcy zdecydowali o zamknięciu Pusher Street, napisali też, że nie mają ani środków, ani władzy, by samodzielnie zamknąć ulicę i utrzymać ją zamkniętą.

Ich stosunek do samych konopi się nie zmienił. Co roku kopenhaski Global Marijuana March wyrusza z Christianii, a tysiące uczestników domagają się legalizacji.

Za przemocą stał rynek, którego nie dało się uregulować. Ponieważ sprzedaż była nielegalna, trafiła w ręce tych, którzy byli gotowi bronić jej przemocą, najpierw klubów motocyklowych takich jak Bullshit i Hells Angels, a później także innych gangów. Nalot policji w 2004 roku nie rozwiązał problemu. Według badań podsumowanych przez Transnational Institute sprzedaż przeniosła się do klubów haszyszowych i kurierów w całej Kopenhadze, a na rynek weszły nowe gangi młodzieżowe. Zyski nie trafiały do Christianii, lecz do gangów, na co sami mieszkańcy zwrócili uwagę w 2023 roku.

Kopenhaga chciała regulacji, rząd powiedział nie

Wielu w Kopenhadze doszło do tego samego wniosku. W 2012 roku rada miasta wystąpiła o zgodę na test legalnej sprzedaży konopi w sklepach prowadzonych przez państwo. Radny Lars Aslan Rasmussen przekonywał, że ograniczyłoby to konflikt gangów, a wiceburmistrz Mikkel Warming szacował, że przestępcy zarabiają na handlu około dwóch miliardów koron duńskich rocznie. Minister sprawiedliwości Morten Bødskov odmówił, argumentując, że wzrosłyby dostępność i spożycie.

W 2014 roku złożono bardziej szczegółowy wniosek: trzyletni test z pięcioma lub sześcioma miejskimi punktami sprzedaży, konopiami uprawianymi w Danii, granicą wieku 18 lat, maksymalnie pięcioma gramami dziennie i zyskami przeznaczonymi na profilaktykę i leczenie. Również ten wniosek odrzucono, a temat wielokrotnie wracał później na posiedzenia rady miasta. Bez legalnego rynku handel pozostał w rękach gangów, i to właśnie ten handel w końcu kosztował ludzkie życie na Pusher Street.

Christiania dziś

Christiania wciąż jest otwarta dla odwiedzających i przyjmuje około pół miliona gości rocznie. Uchodzi za jedną z największych atrakcji Kopenhagi. Mieszka tu około 850 do 1000 osób, często w domach, które same zbudowały, a teren nadal jest wolny od samochodów. Są tu sale koncertowe, takie jak Den Grå Hal, kawiarnie, warsztaty i galerie.

Rozwój trwa. W lutym 2026 roku mieszkańcy zatwierdzili plan budowy 10 000 metrów kwadratowych mieszkań komunalnych, m.in. wokół dawnej Pusher Street. Plan jest częścią porozumienia z państwem, a celem jest Christiania bez poważnej przestępczości, która narosła wokół handlu haszyszem.

Christiania i kultura konopna

Dla wielu Christiania stała się symbolem swobodniejszego podejścia do konopi, a miejsce to inspirowało ludzi daleko poza Danią. Jednocześnie jego historia pokazuje, jak nielegalny rynek przyciąga przestępczość, gdy nie można go uregulować. To część tej samej historii co w krajach, które dziś zdecydowały się na regulację, od Holandii po Niemcy.

Christiania należy do tej samej historii co ludzie i miejsca, o których pisaliśmy w naszej serii o szlaku hipisów i w portretach pionierów takich jak Ben Dronkers i Jack Herer. Czytaj więcej tutaj:

• Hippie trail: lądem do Kabulu i Katmandu
• Dziedzictwo Hippie Trail: banki nasion, przemytnicy i walka o konopie
• Ben Dronkers: człowiek, który stworzył Sensi Seeds i muzeum haszyszu w Amsterdamie
• Jack Herer: Hemperor, który napisał biblię konopi

Źródła

• Wikipedia. Freetown Christiania.
• Den Store Danske. Christiania.
• TV 2 Kosmopol. To år efter lukning: nu er planen for nye boliger på Pusher Street klar.
• The Copenhagen Post (2026). Christiania approves plan for 10,000 sqm of public housing.
• Malay Mail/AFP (2024). Denmark shuts down cannabis street in Christiania hippie enclave.
• South China Morning Post (2024). Copenhagen’s hippie oasis Christiania ‘don’t want gangsters any more’.
• Euronews (2023). Denmark’s hippie paradise asks authorities to shut down its Pusher Street.
• Transnational Institute (2019). Cannabis regulation in Denmark, country report.
• The Copenhagen Post (2012). Legal cannabis rejected by government.
• Christiania. Christiania Guide.