Hippie trail: lądem do Kabulu i Katmandu

Stambuł, początek lat 70. W małej kawiarni, rzut kamieniem od Hagii Sophii, wisi tablica pełna odręcznych karteczek. Ktoś ma wolne miejsce w samochodzie jadącym na wschód, ktoś inny zostawia wiadomość dla przyjaciół, którzy są tydzień w tyle. Kawiarnia nazywa się właściwie Lale, ale wszyscy mówią na nią Pudding Shop. Dla tysięcy młodych ludzi z Zachodu to tutaj podróż zaczyna się naprawdę.

To pierwsza część naszej serii o szlaku hipisów, czyli hippie trail: drodze lądem z Europy do Afganistanu, Indii i Nepalu, którą młodzi ludzie podróżowali od końca lat 50. aż do 1979 roku. Po drodze spotykali kulturę konopną znacznie starszą od nich samych, a sporą część tego, co widzimy dziś w Europie, można wywieść właśnie z tej drogi.

Czym był hippie trail?

Hippie trail nie był drogą na mapie, tylko trasą wyznaczoną przez tych, którzy nią podróżowali. Zaczynał się zwykle w Londynie, Amsterdamie, Kopenhadze, Berlinie Zachodnim lub Paryżu i prowadził przez Niemcy, Austrię, Jugosławię i Bułgarię do Stambułu. Stamtąd biegł dalej przez Turcję i Iran do Heratu, Kandaharu i Kabulu w Afganistanie, przez przełęcz Chajber do Peszawaru i Lahauru w Pakistanie, a potem do Indii. Celami podróży były Delhi, Waranasi, Goa i Katmandu.

Podróżni rzadko nazywali siebie hipisami. Mówili o sobie travellers albo freaks, a samą podróż nazywano po prostu „the Asia overland trip”, jak podaje CNN w swojej historii szlaku.

Pierwszy regularny autobus wyruszył w 1957 roku, na długo zanim ktokolwiek mówił o hipisach. Firma nazywała się Indiaman i jeździła z Londynu do Kalkuty i Bombaju. Pierwsza podróż trwała od połowy kwietnia do początku sierpnia i kosztowała 85 funtów w jedną stronę. W latach 60. i na początku lat 70. podróżnych przybywało. Według afgańskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, na które powołuje się National Geographic, w szczytowym okresie lat 70. kraj odwiedzało około 90 000 turystów rocznie.

Pudding Shop: tu zaczynała się podróż

Bracia İdris i Namık Çolpan otworzyli Lale Restaurant w dzielnicy Sultanahmet w 1957 roku, niedaleko Hagii Sophii. Podróżni przemianowali lokal od serwowanych tam puddingów i Pudding Shop szybko stał się oczywistym miejscem spotkań dla wszystkich, którzy jechali na wschód albo wracali do domu.

Bracia powiesili tablicę, na której podróżni mogli zostawiać wiadomości i szukać transportu. To był internet szlaku. Znajdowałeś tam kogoś z wolnym miejscem w samochodzie, zostawiałeś wiadomość dla przyjaciół, z którymi straciłeś kontakt, i zbierałeś rady na dalszą drogę.

Kawiarnia pojawia się też w jednej z najbardziej znanych historii tamtych czasów. Billy Hayes, którego aresztowanie na lotnisku w Stambule w 1970 roku stało się kanwą książki i filmu „Midnight Express”, poznał tam kontakt do swojego zakupu haszyszu. Później nazwał to miejsce „the mecca for all the tourists and hippies”.

Pudding Shop wciąż działa przy Divan Yolu, jako prosta restauracja samoobsługowa. Stara tablica nadal wisi na ścianie.

Autobusem, busem i autostopem

Kto miał trochę pieniędzy, jechał autobusem. W latach 60. i 70. trasę obsługiwało co najmniej trzydzieści firm. Najbardziej znany był piętrowy autobus Albert z Londynu, który w latach 1968-1975 odbył 15 kursów do Kalkuty i z powrotem. Podróż trwała około 20 dni w każdą stronę i kosztowała najpierw 85 funtów, później 125.

Magic Bus był początkowo nazwą biura rezerwacji w Amsterdamie, ale szybko stał się ogólną nazwą wszystkich autobusów jadących na wschód. Około 100 dolarów i trzy tygodnie z Amsterdamu do Katmandu to liczby, które zwykle się podaje.

Inni kupowali używanego busa i jechali sami, a niektórzy sprzedawali go po drodze, gdy już się wysłużył. Wielu jechało autostopem. Szwed Christian Jutvik miał 21 lat, gdy w 1969 roku pojechał autostopem do Indii i Nepalu. Jego dzienniki z podróży leżały zapomniane, aż odnalazł je w 2015 roku, a potem stały się książką Vägen till Indien (Droga do Indii, 2018).

Przez Iran i Afganistan

Po Turcji był Iran, z Teheranem jako ostatnim dużym miastem przed Afganistanem. Herat, pierwsze miasto za granicą irańską, był dla większości podróżnych pierwszym zetknięciem z Afganistanem.

Afganistan był sercem szlaku. W Kabulu były hotele, restauracje i kawiarnie, które żyły z podróżnych, a Chicken Street w centrum była ulicą, na której można było znaleźć wszystko: afgańskie kożuchy, biżuterię i mnóstwo haszyszu.

Haszysz wytwarzano w Afganistanie od pokoleń. Formalnie zakazano go w 1957 roku, ale zakazu prawie nie egzekwowano. Dopiero w 1973 roku wprowadzono zakaz, który traktowano poważnie, według historyka Martina Bootha wsparty kwotą 47 milionów dolarów ze Stanów Zjednoczonych. Jak wyglądała ta kultura haszyszu i jak afgańskie nasiona i techniki trafiły do Europy i USA, opowiemy w następnej części.

Przez przełęcz Chajber do Indii i Nepalu

Z Kabulu droga prowadziła przez Dżalalabad do granicy i dalej w górę przez przełęcz Chajber, dawną przełęcz górską między Afganistanem a Pakistanem. Rick Steves, dziś jeden z najbardziej znanych amerykańskich autorów przewodników, przejechał przełęcz autobusem 4 sierpnia 1978 roku. W dzienniku zanotował, że fizycznie była to przełęcz jak każda inna, ale miejsce, o którym marzyło się latami, staje się czymś wyjątkowym.

Steves miał 23 lata i latem 1978 roku podróżował z przyjacielem Gene’em Openshawem ze Stambułu do Katmandu. Jego dziennik liczący około 60 000 słów przeleżał nietknięty ponad 40 lat, zanim stał się książką On the Hippie Trail (2025). Był jednym z ostatnich, którzy odbyli tę podróż.

W Pakistanie był Peszawar i Lahaur, a potem Indie. Tam podróżni się rozjeżdżali: do Delhi i Waranasi, na południe na plaże Goa albo na północ do Katmandu. W Katmandu haszysz sprzedawano otwarcie w licencjonowanych sklepach przy Freak Street aż do 1973 roku. O Nepalu, Indiach i Goa opowiada część trzecia.

Para, która spisała drogę

4 lipca 1972 roku Tony i Maureen Wheeler wyjechali z Londynu starym busem kupionym za 65 funtów. Zabrali jedzenie, naczynia do gotowania, części zamienne, śpiwory i stary namiot. Bus dowiózł ich do Afganistanu, gdzie sprzedali go w Kabulu i ruszyli dalej tym, co akurat się trafiło. Tuż po świętach Bożego Narodzenia dotarli do Sydney z 27 centami w kieszeni.

W Sydney spisali to, czego się nauczyli. Across Asia on the Cheap ukazała się w 1973 roku: 94 zszyte strony w jasnoniebieskiej okładce. Była przeznaczona dla tych, którzy, jak to ujęli sami autorzy, „dropped out of the nine to five rat race”. Tak zaczęło się Lonely Planet, jedno z największych wydawnictw przewodników turystycznych na świecie.

1979: rok, w którym droga się zamknęła

Droga nie zamknęła się w jeden dzień, tylko etapami. W kwietniu 1978 roku komuniści przejęli władzę w Afganistanie w wyniku zamachu stanu. 16 stycznia 1979 roku szach opuścił Iran, a 11 lutego upadła monarchia. Po rewolucji zachodnim podróżnym trudno było przejechać przez ten kraj.

Pod koniec grudnia 1979 roku wojska sowieckie wkroczyły do Afganistanu, a we wrześniu 1980 roku wybuchła wojna między Iranem a Irakiem. W tym samym czasie loty stały się tańsze. Kto chciał dostać się do Indii, mógł polecieć, a droga lądem nigdy już nie była taka jak dawniej.

Od Pudding Shop do dzisiejszych backpackersów

Hippie trail trwał około dwudziestu lat, ale jego ślady są widoczne do dziś. Kultura backpackerska, hostele i przewodniki prowadzą prosto do busa, który wyjechał z Londynu w 1972 roku. A przy Divan Yolu w Stambule wciąż podają pudding.

Tą drogą do domu wracało coś więcej niż wspomnienia. Podróżni poznawali kulturę konopną znacznie starszą od nich samych: jak w Himalajach robiono haszysz ręcznie, jak pracowali afgańscy wytwórcy haszyszu, a także nasiona z gór Afganistanu i Pakistanu. Niektórzy zostawali na lata i uczyli się rzemiosła na miejscu. Holenderka Mila Jansen wyruszyła na wschód w 1968 roku i została tam czternaście lat. Francuz Frenchy Cannoli przepracował osiem sezonów w dolinie Parvati w Indiach. Oboje przywieźli tę wiedzę do domu i pomogli ukształtować kulturę haszyszu, jaką znamy dziś. Ich historie dostaną w serii osobne artykuły.

Harmonogram

• 1957: Pudding Shop zostaje otwarty w Stambule. Indiaman wysyła pierwszy autobus z Londynu do Indii. Haszysz zostaje formalnie zakazany w Afganistanie.
• 1968: Piętrowy autobus Albert zaczyna kursować na trasie Londyn-Kalkuta. Mila Jansen wyrusza na wschód.
• 1969: Szwed Christian Jutvik jedzie autostopem do Indii i Nepalu.
• 1972: Tony i Maureen Wheeler podróżują z Londynu do Sydney.
• 1973: Across Asia on the Cheap zostaje wydana. Afganistan zakazuje konopi, a Nepal odbiera licencje sklepom z haszyszem.
• 1978: Zamach stanu w Afganistanie w kwietniu. Rick Steves przemierza szlak latem.
• 1979: Rewolucja w Iranie w lutym. Wojska sowieckie wkraczają do Afganistanu w grudniu.

Więcej z serii

Nasza seria o szlaku hipisów składa się z pięciu części:

• Hippie trail: lądem do Kabulu i Katmandu
• Afgański haszysz i hippie trail: Kandahar, Kabul i Chicken Street
• Freak Street, Himalaje i Goa: koniec hippie trail
• Rzemiosło stojące za haszyszem: od ręcznie ucieranego charasu do sita i lodowatej wody
• Dziedzictwo Hippie Trail: banki nasion, przemytnicy i walka o konopie

Przeczytaj też nasz portret Frenchy’ego Cannoliego, który nauczył się robić charas w Himalajach.

Źródła

• Wikipedia. Hippie trail.
• Neild, B. CNN. The Hippie Trail: An interactive history of the road trip that inspired Lonely Planet.
• Wikipedia. India-United Kingdom bus routes.
• Museum of Travel. Magic buses and the hippie trail.
• Hürriyet Daily News (2020). Hippies revisit iconic Istanbul Pudding Shop.
• Atlas Obscura. Pudding Shop (Lale Restaurant).
• John Henderson. The Pudding Shop.
• National Geographic. Afghan tour guides look for new ways to share their culture.
• Afghanistan Analysts Network. The Myth of Afghan Black: A cultural history of cannabis cultivation and hashish production in Afghanistan.
• Steves, R. My 1978 Hippie Trail Journal: The fabled Khyber Pass from Kabul to Pakistan.
• Steves, R. (2025). On the Hippie Trail: Istanbul to Kathmandu and the Making of a Travel Writer. Hachette.
• Forbes (2025). Travel expert Rick Steves’ coming-of-age memoir On the Hippie Trail.
• Literary Hub. How Lonely Planet founders Tony and Maureen Wheeler revolutionized the way we travel.
• Wheeler, T. Across Asia on the Cheap.
• Jutvik, C. (2018). Vägen till Indien: och den sköna konsten att lifta. Books on Demand.
• Wikipedia. Iranian revolution.
• Wikipedia. Soviet-Afghan War.
• Britannica. Iran-Iraq War.

Zdjęcie główne: Pudding Shop w Stambule w 1982 roku. Zdjęcie: Mike McBey, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons.