In de herfst van 1971 klom een groep buurtbewoners over het hek van een verlaten militaire kazerne midden in Kopenhagen. Een paar weken later werd vrijstad Christiania uitgeroepen, en al meer dan vijftig jaar is het de bekendste vrijplaats van Europa, met eigen regels, zelfgebouwde huizen en een straat waar hasj openlijk werd verkocht. In april 2024 braken bewoners en politie Pusher Street open. Dit is het verhaal van Christiania, van de bezetting tot vandaag.

De kazerne die een vrijstad werd

De Bådsmandsstræde-kazerne werd generaties lang gebruikt door de Deense krijgsmacht. Het terrein ligt bij de oude vestingwallen van Christianshavn, aangelegd onder koning Christiaan IV in de 17e eeuw, en omvat kruitmagazijnen en gebouwen uit de 18e eeuw. Toen het leger de kazerne in 1970 en 1971 verliet, kwam het grootste deel leeg te staan.

In september 1971 haalden mensen uit de buurt het hek neer en begonnen jongeren er te wonen. Op 26 september publiceerde journalist Jacob Ludvigsen in de krant Hovedbladet een artikel waarin hij het gebied uitriep tot vrijstad, open voor iedereen. Christiania was geboren.

Het was dezelfde tijd waarin duizenden jonge Europeanen over land naar Kabul en Kathmandu reisden via de hippieroute. De droom om anders te leven, buiten de regels van de samenleving, leefde zowel op de weg naar het oosten als in de bezette kazerne. Christiania werd een plek waar die ideeën vorm kregen in het dagelijks leven.

Een sociaal experiment en de strijd om de grond

Al in 1972 spraken de regering en Christiania af dat het gebied mocht blijven bestaan als sociaal experiment. In ruil daarvoor moesten de bewoners betalen voor water en elektriciteit en zich aan de wetten van het land houden. De afspraak redde de vrijstad, maar de vraag wie eigenaar van de grond was, was nog lang niet beantwoord.

In 1976 daagde het ministerie van Defensie Christiania voor de rechter, en in 1978 oordeelde het Hooggerechtshof dat het gebied ontruimd moest worden. Het parlement besloot in plaats daarvan eerst een plan op te stellen. In 1989 werd een wet aangenomen die Christiania legaliseerde, en in 2004 kwam er een nieuwe wet om het gebied te normaliseren, met de eis dat illegaal gebouwde huizen werden gesloopt.

De strijd eindigde pas in 2011, toen de Stichting Vrijstad Christiania werd opgericht en het gebied van de staat kocht. Volgens de Deense encyclopedie Den Store Danske gaf de stichting voor 76 miljoen Deense kronen aan volksaandelen uit om de aankoop te financieren. De volksaandelen waren waardebewijzen die iedereen kon kopen om de vrijstad te steunen.

Een gemeenschap met eigen regels

Christiania wordt bestuurd door directe democratie. De belangrijkste besluiten worden genomen op de algemene vergadering, het Fællesmødet, die open is voor alle bewoners. Besluiten worden bij consensus genomen en niet bij stemming. Het gebied is bovendien verdeeld in 15 kleinere delen, die elke maand eigen vergaderingen houden over zaken als onderhoud en wie er mag komen wonen.

Een paar regels gelden voor iedereen: geen harddrugs, geen motorclubhesjes, geen wapens en geen geweld. Christiania is ook autovrij. De regels zeggen veel over hoe de bewoners hun gemeenschap zagen. Hasj werd decennialang openlijk verkocht, maar harddrugs, wapens en de criminele groepen die daarbij horen, moesten buiten blijven.

De vrijstad heeft ook lang stelling genomen in het drugsbeleid. In 1989 werd een gele lijn op Pusher Street geschilderd die aangaf waar de hasjhandel mocht plaatsvinden, en in 1994 hield de straat een vijfdaagse hasjstaking uit protest tegen het Deense drugsbeleid.

Pusher Street en de hasjhandel

Pusher Street werd al snel de bekendste straat van Christiania. Langs de straat stonden kraampjes waar hasj en marihuana volkomen openlijk werden verkocht, in latere jaren vaak onder camouflagenetten en met bordjes dat fotograferen verboden was. De handel was volgens de Deense wet nooit legaal, maar lange tijd lieten de autoriteiten hem min of meer ongestoord doorgaan.

De vrijstad trok al vroeg een grens bij zwaardere drugs. Na tien overdosisdoden in één jaar begonnen de bewoners in 1979 de zogeheten junkblokkade, die 40 dagen en nachten duurde. Het doel was heroïne en andere harddrugs te verdrijven, en sindsdien zijn harddrugs verboden volgens de eigen regels van Christiania.

De handel trok ook criminelen aan. Halverwege de jaren tachtig had motorclub Bullshit na gevechten met de Hells Angels de controle over de verkoop overgenomen, tot de club in 1987 uit het gebied werd gezet. Vanaf 2002 probeerde de regering de handel minder zichtbaar te maken, en in 2004 viel de politie de kraampjes in Pusher Street binnen. De verkoop kwam toch terug.

Het geweld en het einde van Pusher Street

In de jaren 2000 en 2010 werd het geweld rond de handel steeds erger. In 2009 raakten vijf mensen gewond toen er een handgranaat in Café Nemoland werd gegooid. Op 31 augustus 2016 schoot een man in Pusher Street op twee agenten en een burger. Twee dagen later braken de bewoners zelf de kraampjes af, maar de handel keerde snel terug.

Op 26 augustus 2023 werd een man van 30 gedood en raakten vier anderen gewond toen twee gemaskerde mannen op straat het vuur openden bij een afrekening tussen criminele bendes. Daarna stemden de bewoners voor het sluiten van Pusher Street. Op 6 april 2024 braken bewoners en politie samen de straat open, zodat de kraampjes niet opnieuw opgebouwd konden worden.

Het waren de bendes, niet cannabis, die de straat sloten

Je zou de sluiting kunnen lezen alsof Christiania zich tegen cannabis keerde, maar dat is niet wat de bewoners zeiden. Ze wilden af van de criminele netwerken die de handel hadden overgenomen. ‘We willen de gangsters niet meer’, zei Hulda Mader, die 40 jaar in Christiania woonde, toen de straat in april 2024 werd opengebroken. Toen de bewoners in augustus 2023 besloten Pusher Street te sluiten, schreven ze ook dat ze niet de middelen of de macht hadden om de straat op eigen kracht te sluiten en gesloten te houden.

Hun kijk op cannabis zelf is niet veranderd. Elk jaar vertrekt de Global Marijuana March van Kopenhagen vanuit Christiania, met duizenden deelnemers die legalisering eisen.

Achter het geweld zat een markt die niet gereguleerd kon worden. Omdat de verkoop illegaal was, kwam die terecht bij wie bereid was hem met geweld te verdedigen, eerst motorclubs als Bullshit en de Hells Angels en later ook andere bendes. De politie-inval van 2004 loste het probleem niet op. Volgens onderzoek dat het Transnational Institute samenvatte, verspreidde de verkoop zich juist naar hasjclubs en koeriers in heel Kopenhagen, en kwamen er nieuwe jeugdbendes op de markt. De winst ging niet naar Christiania maar naar de bendes, iets wat de bewoners in 2023 zelf opmerkten.

Kopenhagen wilde reguleren, de regering zei nee

Velen in Kopenhagen kwamen tot dezelfde conclusie. In 2012 vroeg de gemeenteraad toestemming voor een proef met legale verkoop van cannabis in winkels van de staat. Raadslid Lars Aslan Rasmussen stelde dat dit het bendeconflict zou beperken, en loco-burgemeester Mikkel Warming schatte dat criminelen ongeveer twee miljard Deense kronen per jaar aan de handel verdienden. Minister van Justitie Morten Bødskov zei nee, omdat de beschikbaarheid en het gebruik zouden toenemen.

In 2014 volgde een uitgebreidere aanvraag: een proef van drie jaar met vijf of zes gemeentelijke verkooppunten, in Denemarken geteelde cannabis, een leeftijdsgrens van 18 jaar, maximaal vijf gram per dag en de winst naar preventie en behandeling. Ook die werd afgewezen, en de kwestie is sindsdien meerdere keren teruggekeerd in de gemeenteraad. Zonder legale markt bleef de handel bij de bendes, en het was die handel die uiteindelijk mensenlevens kostte in Pusher Street.

Christiania vandaag

Christiania is nog steeds open voor bezoekers en trekt zo’n half miljoen bezoekers per jaar. Het geldt als een van de grootste bezienswaardigheden van Kopenhagen. Er wonen ongeveer 850 tot 1.000 mensen, vaak in huizen die ze zelf hebben gebouwd, en het gebied is nog altijd autovrij. Er zijn concertzalen zoals Den Grå Hal, cafés, werkplaatsen en galerieën.

De ontwikkeling gaat door. In februari 2026 stemden de bewoners in met een plan voor 10.000 vierkante meter sociale woningen, onder meer rond de oude Pusher Street. Het plan is onderdeel van een akkoord met de staat, en het doel is een Christiania zonder de zware criminaliteit die rond de hasjhandel ontstond.

Christiania en de cannabiscultuur

Voor velen werd Christiania een symbool van een vrijere kijk op cannabis, en de plek heeft mensen ver buiten Denemarken geïnspireerd. Tegelijk laat de geschiedenis zien hoe een illegale markt criminaliteit aantrekt als die niet gereguleerd kan worden. Het hoort bij hetzelfde verhaal als in de landen die vandaag voor regulering hebben gekozen, van Nederland tot Duitsland.

Christiania hoort bij dezelfde geschiedenis als de mensen en plaatsen waarover we schreven in onze serie over de hippieroute en in onze portretten van pioniers zoals Ben Dronkers en Jack Herer. Lees hier meer:

• De hippie trail: over land naar Kabul en Kathmandu
• De erfenis van de Hippie Trail: zaadbanken, smokkelaars en de strijd voor hennep
• Ben Dronkers: de man achter Sensi Seeds en het hasjmuseum in Amsterdam
• Jack Herer: de Hemperor die de hennepbijbel schreef

Bronnen

• Wikipedia. Freetown Christiania.
• Den Store Danske. Christiania.
• TV 2 Kosmopol. To år efter lukning: nu er planen for nye boliger på Pusher Street klar.
• The Copenhagen Post (2026). Christiania approves plan for 10,000 sqm of public housing.
• Malay Mail/AFP (2024). Denmark shuts down cannabis street in Christiania hippie enclave.
• South China Morning Post (2024). Copenhagen’s hippie oasis Christiania ‘don’t want gangsters any more’.
• Euronews (2023). Denmark’s hippie paradise asks authorities to shut down its Pusher Street.
• Transnational Institute (2019). Cannabis regulation in Denmark, country report.
• The Copenhagen Post (2012). Legal cannabis rejected by government.
• Christiania. Christiania Guide.