Czaga to czarna, popękana narośl, która rośnie na pniach brzóz i wygląda jak spalone drewno. W Rosji i Finlandii od dawna gotuje się z niej ciemny napój, a dziś sprzedaje się ją na całym świecie jako herbatę, proszek i ekstrakt. Wyjaśniamy, czym naprawdę jest czaga, jak ją rozpoznać, co zawiera i co wiedzą naukowcy, łącznie z tym, co warto wiedzieć o szczawianach.
W skrócie
- Czaga to po polsku błyskoporek podkorowy, a po łacinie Inonotus obliquus. Rośnie głównie na brzozach.
- Czarna narośl nie jest owocnikiem grzyba, lecz sterylną masą grzybni, tak zwanym sklerocjum.
- Czaga jest zakotwiczona w drewnie i trzeba ją wyciąć z drzewa, więc do jej zbioru potrzebujesz zgody właściciela terenu.
- Czaga zawiera m.in. ciemne barwniki (melaninę), triterpeny i polisacharydy. Niemal wszystkie badania przeprowadzono na komórkach i zwierzętach.
- Czaga zawiera dużo szczawianów, a opublikowano przypadki uszkodzenia nerek po długotrwałym przyjmowaniu dużych ilości.
Czym jest czaga?
Czaga to grzyb, który atakuje żywe drzewa liściaste, w krajach nordyckich prawie zawsze brzozy. Wnika przez rany w korze, a potem przez wiele lat rośnie wewnątrz pnia. Z zewnątrz widać czarną, popękaną narośl o rdzawobrązowym, korkowatym wnętrzu.
Czarna narośl wygląda jak grzyb, ale w zwykłym sensie nim nie jest. To sklerocjum, sterylna masa gęsto splecionej grzybni, czarna od dużej ilości melaniny. Prawdziwy owocnik grzyba, który rozsiewa zarodniki, powstaje dopiero wtedy, gdy drzewo lub jego część obumrze. Rośnie wtedy ukryty między korą a drewnem i rzadko można go zobaczyć.
Czaga rośnie powoli, a zaatakowane drzewo może żyć z grzybem w pniu przez dziesięciolecia. Więcej o różnicy między owocnikiem a grzybnią oraz o tym, jak powstają ekstrakty grzybowe, przeczytasz w naszym przewodniku po grzybach funkcjonalnych.
Jak rozpoznać czagę
Czagę łatwo rozpoznać, gdy wiesz, na co patrzeć, ale czasem myli się ją z innymi rzeczami na pniach brzóz:
- Czaga. Nieregularna, węglowo czarna i głęboko popękana na zewnątrz. Wnętrze jest rdzawożółte do brązowego, kruche lub korkowate.
- Narośla i czeczoty. Narośla na pniu pokryte korą i zbudowane z twardego drewna aż do środka.
- Hubiak pospolity. Szara huba w kształcie kopyta z porami na spodzie. To prawdziwy owocnik i wygląda zupełnie inaczej.
Czy można zbierać czagę?
Nie bez zgody. Czaga jest mocno zakotwiczona w drewnie i trzeba ją wyciąć z drzewa, co uszkadza żywe drzewo. W Szwecji na przykład prawo powszechnego dostępu do przyrody pozwala zbierać grzyby w lesie, ale nie obejmuje czagi, więc potrzebna jest zgoda właściciela.
Herbata z czagi i kawa z czagi: długa tradycja
Czaga jest stosowana w medycynie ludowej na Syberii i w Rosji co najmniej od XVI wieku. Chanci z zachodniej Syberii kroili czagę na małe kawałki i gotowali ją na wolnym ogniu w wodzie, przyrządzając herbatę. W Finlandii, gdzie grzyb nazywa się pakuri, przegląd naukowy opisuje, jak żołnierze podczas II wojny światowej używali czagi jako substytutu kawy, gdy kawa się skończyła.
Napój ma ciemny kolor, prawie jak czarna herbata, i ziemisty, lekko gorzki smak. Czaga nie zawiera kofeiny, co jest jednym z powodów, dla których sprzedaje się ją dziś jako alternatywę dla kawy.
Co zawiera czaga?
Naukowcy znaleźli w czadze kilka grup związków:
- Melanina. Ciemny barwnik, który nadaje czadze czarny kolor.
- Triterpeny. M.in. inotodiol i kwas betulinowy. Kwas betulinowy pochodzi częściowo z brzozy, na której rośnie grzyb.
- Polisacharydy. M.in. beta-glukany, ten sam rodzaj związków, który występuje w innych grzybach funkcjonalnych.
- Polifenole. Związki roślinne często badane w laboratorium pod kątem właściwości przeciwutleniających.
To, że kwas betulinowy pochodzi z drzewa żywicielskiego, jest jednym z powodów, dla których dzika czaga z brzozy różni się od czagi hodowanej w laboratorium.
Co mówią badania o czadze?
Istnieje wiele badań nad czagą, ale prawie wszystkie przeprowadzono na komórkach w probówkach lub na zwierzętach. Kontrolowanych badań na ludziach w zasadzie brakuje. Kilka niedawnych przeglądów stwierdza, że potrzebne są badania kliniczne, zanim będzie można cokolwiek powiedzieć o działaniu czagi na ludzi.
Nie oznacza to, że czaga jest nieciekawa, ale oznacza, że wiele twierdzeń o czadze w internecie idzie dalej, niż pokazują badania.
Szczawiany: najważniejsza rzecz, którą warto wiedzieć o czadze
Czaga zawiera bardzo dużo szczawianów, substancji, która w dużych ilościach może tworzyć kryształy w nerkach. W 2014 roku japońscy lekarze opisali przypadek 72-letniej kobiety, która przez pół roku przyjmowała cztery do pięciu łyżeczek proszku z czagi dziennie i doznała tak ciężkiego uszkodzenia nerek, że potrzebowała dializ. W 2022 roku opublikowano podobny przypadek z Korei Południowej.
To nieliczne przypadki, ale pokazują, że więcej nie znaczy lepiej. Jeśli masz chorobę nerek, przyjmujesz leki, jesteś w ciąży albo chorujesz, warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą przed użyciem czagi.
Czaga dzika czy uprawiana?
Większość sprzedawanej czagi pozyskuje się dziko z brzóz. Rosnący popyt rodzi pytania o to, ile można zbierać w sposób zrównoważony. Dlatego w Finlandii naukowcy próbują uprawiać czagę, szczepiąc grzyb do żywych brzóz.
Okazało się to łatwiejsze do powiedzenia niż do zrobienia. W fińskim doświadczeniu zaszczepiono 679 brzóz. Po czterech do pięciu latach średnio 79 procent drzew było zakażonych, ale tylko około 6 procent miało widoczne narośla. Naukowcy doszli do wniosku, że czaga tworzy się powoli, nawet gdy szczepienie się uda.
Jeśli chcesz poczytać o innych grzybach, zajrzyj też do naszych artykułów: Soplówka jeżowata (Lion’s Mane), reishi i kordyceps.
Nasz ekstrakt i nalewkę z czagi znajdziesz w dziale grzyby funkcjonalne w naszym sklepie.
Czym jest czaga?
Czaga (Inonotus obliquus) to grzyb rosnący na brzozach. Czarna narośl na pniu to sterylne sklerocjum z grzybni, a nie owocnik. Tradycyjnie parzy się z niej herbatę.
Jak nazywa się czaga w innych językach?
Czaga pochodzi od rosyjskiej nazwy używanej na całym świecie. Po polsku to błyskoporek podkorowy, po fińsku pakuri lub pakurikääpä, a po szwedzku sprängticka.
Czy można zbierać czagę?
Nie bez zgody właściciela terenu. Czaga jest zakotwiczona w drewnie i trzeba ją wyciąć z żywego drzewa. W Szwecji prawo powszechnego dostępu do przyrody nie obejmuje czagi.
Czy czaga zawiera kofeinę?
Nie, czaga nie zawiera kofeiny. To jeden z powodów, dla których herbata z czagi bywa używana jako alternatywa dla kawy.
Czy czaga może szkodzić?
Czaga zawiera dużo szczawianów. Opublikowano przypadki uszkodzenia nerek u osób, które przez długi czas przyjmowały duże ilości proszku z czagi. Porozmawiaj z lekarzem, jeśli masz chorobę nerek lub przyjmujesz leki.
Źródła
- Ern, P. T. Y. et al. (2024). Therapeutic properties of Inonotus obliquus (Chaga mushroom): A review. Mycology, 15(2), 144–161.
- Fordjour, E. et al. (2023). Chaga mushroom: a super-fungus with countless facets and untapped potential. Frontiers in Pharmacology, 14, 1273786.
- Kikuchi, Y. et al. (2014). Chaga mushroom-induced oxalate nephropathy. Clinical Nephrology, 81(6), 440–444.
- Kwon, O. et al. (2022). Chaga mushroom-induced oxalate nephropathy that clinically manifested as nephrotic syndrome: A case report. Medicine, 101(10), e28997.
- Miina, J. et al. (2021). Inoculation success of Inonotus obliquus in living birch (Betula spp.). Forest Ecology and Management, 492, 119244.
- Peng, H. i Shahidi, F. (2020). Bioactive compounds and bioactive properties of chaga (Inonotus obliquus) mushroom: a review. Journal of Food Bioactives, 12, 9–75.
- Svampkonsulenternas Riksförbund. Allemansrätten och svamp (Prawo powszechnego dostępu do przyrody i grzyby, po szwedzku).
