Grzyby funkcjonalne to ogólna nazwa grzybów, których ludzie używali nie tylko jako pożywienia. Najbardziej znane są soplówka jeżowata (Lion’s Mane), czaga, reishi i kordyceps, a dziś sprzedaje się je na całym świecie w postaci proszków, ekstraktów i nalewek. Ale czym właściwie są te grzyby, co zawierają i co naprawdę wiadomo z badań? Oto rzetelny przewodnik, bez przesady.
W skrócie
- Grzyby funkcjonalne to nie termin naukowy, lecz ogólna nazwa grzybów, które stosuje się z innego powodu niż ich smak.
- Ludzie noszą przy sobie grzyby z innych powodów niż jedzenie od ponad 5000 lat. Ötzi, człowiek z lodu, miał w swoim ekwipunku dwa rodzaje hub.
- Najlepiej zbadane związki to beta-glukany, rodzaj polisacharydów, a także triterpeny i inne związki charakterystyczne dla każdego gatunku.
- Większość badań prowadzi się w laboratoriach i na zwierzętach. Badań z udziałem ludzi jest niewiele i często są małe.
- Produkty z owocników różnią się od produktów z grzybni, a znaczenie ma też metoda ekstrakcji.
Czym są grzyby funkcjonalne?
Słowo funkcjonalny odnosi się do żywności, której przypisuje się funkcję wykraczającą poza zaspokojenie głodu. W przypadku grzybów chodzi o gatunki z długą tradycją w medycynie ludowej, zwłaszcza w Azji, Rosji i krajach nordyckich. Czasem nazywa się je też grzybami leczniczymi. Większość z nich to huby lub inne grzyby rosnące na drewnie, które są twarde, gorzkie lub zdrewniałe, więc nie jada się ich jak zwykłych grzybów. Zamiast tego suszy się je, mieli i poddaje ekstrakcji.
Na rynku dominują cztery gatunki i właśnie te cztery mamy w naszej ofercie:
| Grzyb | Nazwa łacińska | Rośnie na | Znany z |
|---|---|---|---|
| Soplówka jeżowata (Lion’s Mane) | Hericium erinaceus | Drzewach liściastych, głównie buku i dębie | Erynacyn i herycenonów |
| Czaga | Inonotus obliquus | Brzozie | Ciemnych pigmentów i kwasu betulinowego |
| Reishi | Ganoderma lucidum | Drzewach liściastych i pniakach | Gorzkich triterpenów |
| Kordyceps | Cordyceps militaris | Poczwarkach owadów, uprawiany na podłożu | Kordycepiny |
Tradycja licząca tysiące lat
Kiedy w 1991 roku w Alpach odnaleziono Ötziego, człowieka z lodu, miał przy sobie dwa rodzaje grzybów. Jednym była huba pospolita, używana do rozpalania ognia. Drugim był pniarek brzozowy, nawleczony na skórzany rzemień. Naukowcy, którzy badali znalezisko, uznali, że pniarek raczej nie służył jako hubka i mógł mieć dla niego inne zastosowanie. Ötzi żył nieco ponad 5000 lat temu.
W Chinach reishi, nazywany tam lingzhi, od wieków przedstawia się w sztuce i pismach jako symbol długiego życia. W Japonii soplówka jeżowata nazywa się yamabushitake, od górskich mnichów, których szaty przypomina. W Rosji, Finlandii i krajach bałtyckich czagę od dawna gotuje się na ciemny napój, a kordyceps z Tybetu należy do najdroższych produktów naturalnych na świecie.
Co zawierają te grzyby?
Najczęściej podkreślanym związkiem są beta-glukany. To długie łańcuchy glukozy, które budują ściany komórkowe grzyba. Obszerny przegląd polisacharydów z ponad 650 gatunków grzybów wykazał, że większość biologicznie aktywnych polisacharydów należy właśnie do tej grupy. Beta-glukany występują w wielu grzybach, także w zwykłych grzybach jadalnych, i należą do najlepiej zbadanych związków w tej dziedzinie.
Oprócz beta-glukanów każdy gatunek ma własne związki. Soplówka jeżowata zawiera erynacyny i herycenony, reishi gorzkie triterpeny, czaga jest bogata w ciemne pigmenty, a kordyceps zawiera kordycepinę. To właśnie te związki sprawiają, że gatunki interesują naukowców, i to one odróżniają je od siebie.
Owocnik czy grzybnia?
To, co na co dzień nazywamy grzybem, to owocnik, czyli część, która wyrasta, by rozsiewać zarodniki. Reszta grzyba to grzybnia, sieć cienkich strzępek w glebie lub w drewnie. Obie części można wykorzystywać w produktach, ale to nie to samo.
Grzybnię często hoduje się na zbożu, na przykład ryżu lub owsie, i czasem sprzedaje się ją razem z nim. Wtedy część produktu może stanowić skrobia ze zboża zamiast grzyba. Naukowcy opracowali metody odróżniania beta-glukanów od skrobi właśnie dlatego, że łatwo je pomylić. Dobrą zasadą jest więc sprawdzenie, z czego produkt jest zrobiony i ile zawiera beta-glukanów, jeśli jest to podane.
Jak powstają ekstrakty z grzybów
Ściany komórkowe grzybów zbudowane są z chityny, tego samego twardego materiału, z którego składają się pancerzyki owadów. Dlatego grzyby zwykle poddaje się ekstrakcji, a nie tylko mieli. Istnieją dwie główne metody i każda wydobywa inne związki:
- Ekstrakcja gorącą wodą. Grzyb gotuje się lub zaparza w gorącej wodzie. Rozpuszczają się wtedy polisacharydy rozpuszczalne w wodzie, w tym beta-glukany. Następnie wodę się odparowuje i zostaje proszek.
- Ekstrakcja alkoholowa. Alkohol rozpuszcza związki, które nie rozpuszczają się w wodzie, na przykład triterpeny w reishi i czadze.
- Podwójna ekstrakcja. Wielu producentów łączy obie metody, aby uzyskać zarówno związki rozpuszczalne w wodzie, jak i w alkoholu.
Wynik sprzedaje się jako proszek, gdy ekstrakt został wysuszony, albo jako nalewkę, gdy ekstrakt jest rozpuszczony w płynie. Proszek jest skoncentrowany i często ma ziemisty lub gorzki smak, a nalewka jest gotowa do użycia.
Co mówią badania?
Istnieją tysiące badań nad grzybami funkcjonalnymi, ale większość przeprowadzono na komórkach lub zwierzętach. Badań z udziałem ludzi jest znacznie mniej, często są małe i bywają różnej jakości. Wyniki różnią się też między gatunkami:
- W japońskim badaniu z 2009 roku 30 starszych osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi otrzymywało przez 16 tygodni soplówkę jeżowatą lub placebo. Grupa, która dostawała grzyb, uzyskała lepsze wyniki w teście poznawczym, ale poprawa zniknęła po zaprzestaniu.
- Przegląd systematyczny Cochrane z 2015 roku nie znalazł wiarygodnych dowodów na to, że reishi wpływa na poziom cukru we krwi, ciśnienie krwi lub cholesterol.
- W przypadku kordycepsu i wydolności fizycznej wyniki są niejednoznaczne. Jedno badanie wykazało poprawę po trzech tygodniach, a inne nie stwierdziło żadnego efektu u dobrze wytrenowanych kolarzy.
Wniosek jest taki, że jest wiele interesujących tropów, ale badania nie wystarczają, by stwierdzić, że grzyby mają określone działanie. Dlatego w naszych artykułach opisujemy, co faktycznie pokazują badania, zarówno gdy wyniki są pozytywne, jak i gdy nie są.
Warto wiedzieć
Jakość. Sprawdź, czy produkt powstał z owocników czy z grzybni, jak został wyekstrahowany i czy podano zawartość beta-glukanów.
Czaga i szczawiany. Czaga zawiera dużo szczawianów. Opublikowano opis przypadku uszkodzenia nerek u osoby, która przez pół roku przyjmowała duże ilości sproszkowanej czagi. To powód, by zachować umiar.
Leki. Jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży lub chorujesz, warto porozmawiać z lekarzem, zanim zaczniesz stosować suplementy diety.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o każdym grzybie, przeczytaj nasze szczegółowe artykuły: Soplówka jeżowata (Lion’s Mane), czaga, reishi i kordyceps.
Nasze ekstrakty i nalewki znajdziesz w kategorii grzyby funkcjonalne w naszym sklepie.
Czym są grzyby funkcjonalne?
To ogólna nazwa grzybów stosowanych z innego powodu niż ich smak, takich jak soplówka jeżowata, czaga, reishi i kordyceps. Większość z nich ma długą tradycję w medycynie ludowej Azji, Rosji i krajów nordyckich.
Jakie grzyby funkcjonalne są najpopularniejsze?
Soplówka jeżowata, czaga, reishi i kordyceps to cztery gatunki, które dominują na rynku. Każdy zawiera beta-glukany oraz własne związki, na przykład erynacyny w soplówce jeżowatej i triterpeny w reishi.
Czym różni się owocnik od grzybni?
Owocnik to widoczny grzyb, a grzybnia to sieć strzępek pod powierzchnią. Grzybnię często hoduje się na zbożu i wtedy produkt może zawierać skrobię. Dlatego warto sprawdzić, z czego produkt jest zrobiony.
Jak powstają ekstrakty z grzybów?
Grzyby poddaje się ekstrakcji gorącą wodą, alkoholem lub obiema metodami. Gorąca woda rozpuszcza polisacharydy, takie jak beta-glukany, a alkohol związki takie jak triterpeny.
Co mówią badania o grzybach funkcjonalnych?
Większość badań przeprowadzono na komórkach i zwierzętach. Badania z udziałem ludzi są nieliczne i małe, a wyniki różnią się między gatunkami. Badania wciąż nie wystarczają, by stwierdzić, że grzyby mają określone działanie.
Źródła
- Peintner, U., Pöder, R. and Pümpel, T. (1998). The iceman’s fungi. Mycological Research, 102, 1153–1162.
- Wasser, S. P. (2002). Medicinal mushrooms as a source of antitumor and immunomodulating polysaccharides. Applied Microbiology and Biotechnology, 60, 258–274.
- McCleary, B. V. and Draga, A. (2016). Measurement of β-Glucan in Mushrooms and Mycelial Products. Journal of AOAC International, 99, 364–373.
- Mori, K. et al. (2009). Improving effects of the mushroom Yamabushitake (Hericium erinaceus) on mild cognitive impairment. Phytotherapy Research, 23, 367–372.
- Klupp, N. L. et al. (2015). Ganoderma lucidum mushroom for the treatment of cardiovascular risk factors. Cochrane Database of Systematic Reviews.
- Hirsch, K. R. et al. (2017). Cordyceps militaris Improves Tolerance to High-Intensity Exercise After Acute and Chronic Supplementation. Journal of Dietary Supplements, 14, 42–53.
- Parcell, A. C. et al. (2004). Cordyceps Sinensis (CordyMax Cs-4) Supplementation Does Not Improve Endurance Exercise Performance. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism, 14, 236–242.
- Peng, H. and Shahidi, F. (2020). Bioactive compounds and bioactive properties of chaga (Inonotus obliquus) mushroom: a review. Journal of Food Bioactives, 12, 9–75.
- Olatunji, O. J. et al. (2018). The genus Cordyceps: An extensive review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology. Fitoterapia, 129, 293–316.
- Kikuchi, Y. et al. (2014). Chaga mushroom-induced oxalate nephropathy. Clinical Nephrology, 81, 440–444.
