Geschiedenis van cannabis: van de steentijd tot nu

De geschiedenis van cannabis, van de eerste akkers in Oost-Azië 12.000 jaar geleden via vikingen, de Vasa en Linnaeus tot het verbod en de hervormingen van nu.
Gedroogde cannabistop naast een open grinder met gemalen bloemen op een houten tafel
Inhoud

Cannabis is een van de eerste planten die de mens is gaan telen. Het heeft ons touw, zeilen, papier, voedsel, medicijnen en een roes gegeven, en het reisde mee over handelsroutes, in graven en aan boord van oorlogsschepen. Een Vikingvrouw werd begraven met cannabiszaden, het Zweedse oorlogsschip Vasa was getuigd met hennep, en het was een Zweed die de plant zijn wetenschappelijke naam gaf. Dit is de geschiedenis van cannabis, van de eerste akkers in Oost-Azië tot de wetten van vandaag.

In het kort

  • Genetisch onderzoek laat zien dat cannabis zo’n 12.000 jaar geleden voor het eerst werd geteeld in Oost-Azië.
  • Het oudste harde bewijs dat cannabis om zijn effect werd gerookt, is ongeveer 2.500 jaar oud en komt uit het Pamirgebergte.
  • Duizenden jaren lang was hennep vooral een nutsgewas voor touw, zeilen, stof en papier.
  • Carl Linnaeus gaf de plant in 1753 de naam Cannabis sativa.
  • Het internationale verbod kreeg in de twintigste eeuw vorm, en sinds de jaren 2010 kiezen steeds meer landen voor regulering in plaats van een verbod.

Waar het begon: Oost-Azië, 12.000 jaar geleden

Lang dachten onderzoekers dat cannabis uit Centraal-Azië kwam. In 2021 verscheen een groot genetisch onderzoek waarin het DNA van 110 cannabisplanten van over de hele wereld werd geanalyseerd. De conclusie was dat de plant al in de vroege steentijd, zo’n 12.000 jaar geleden, in Oost-Azië werd gedomesticeerd, en dat alle huidige soorten, zowel hennep als de soorten die om hun bloemen worden geteeld, afstammen van een gemeenschappelijke genenpool die nu nog voortleeft in wilde planten en landrassen in China.

De eerste telers waren waarschijnlijk meer geïnteresseerd in de vezels en zaden dan in een roes. Hennepvezels zijn lang en sterk en werden al vroeg de grondstof voor touw, netten en stof. De zaden zijn voedzaam en konden worden gegeten of tot olie worden geperst. Toen in de eerste eeuwen van onze jaartelling in China het papier werd uitgevonden, was hennep een van de grondstoffen.

Hetzelfde onderzoek liet ook zien dat de mens de plant al vroeg in twee richtingen veredelde. Zo’n 4.000 jaar geleden splitsten de wegen zich: de ene tak werd veredeld voor lange, onvertakte stengels en goede vezels, de andere voor sterk vertakte planten met veel bloemen en hars.

De eerste sporen van een roes

Niemand weet precies wanneer mensen ontdekten dat cannabis ook de geest kan beïnvloeden, maar de archeologie geeft een paar duidelijke aanwijzingen. In een graf bij Yanghai in het noordwesten van China vonden onderzoekers de resten van een man die zo’n 2.700 jaar geleden was begraven, waarschijnlijk een sjamaan. Naast hem lag 789 gram cannabis. Analyses toonden aan dat het plantmateriaal THC bevatte, en de onderzoekers concludeerden dat de cannabis waarschijnlijk juist om het effect was geteeld en geselecteerd.

Het oudste harde bewijs dat cannabis echt werd gerookt, komt van het grafveld Jirzankal in het Pamirgebergte, in het huidige westen van China. Daar vonden archeologen houten vuurschalen met verbrande stenen van zo’n 2.500 jaar oud. Chemische sporen op de schalen wezen op cannabis met een hoger THC-gehalte dan wilde planten. De onderzoekers denken dat de plant bij begrafenisceremonies werd verbrand, misschien om met de doden in contact te komen.

Rond dezelfde tijd schreef de Griekse geschiedschrijver Herodotus over de Scythen, een ruitervolk op de steppe ten noorden van de Zwarte Zee. Volgens hem gooiden ze hennepzaad op gloeiend hete stenen in kleine vilten tenten en huilden ze van genot als de rook de tent vulde. Het is een van de oudste geschreven beschrijvingen van cannabisrook, en die past goed bij de archeologische vondsten.

Ook verder naar het westen werd cannabis gebruikt. In een heiligdom in Tel Arad, in het huidige Israël, uit de achtste eeuw voor onze jaartelling, vonden onderzoekers resten van cannabis op een van twee kleine altaren. De cannabis was gemengd met dierenmest zodat hij op de juiste temperatuur zou branden. Op het andere altaar werd wierook verbrand.

India: bhang, ganja en een heilige plant

In India neemt cannabis een bijzondere plaats in. De plant wordt in de Atharvaveda, een van de oudste geschriften van het hindoeïsme, genoemd als een van de vijf heilige planten. Hij werd al vroeg verbonden met de god Shiva, en de drank bhang, gemaakt van bladeren en bloemen met melk en kruiden, wordt nog altijd gedronken tijdens het lentefeest Holi. India gaf de wereld ook een aantal woorden die we nog steeds gebruiken, zoals ganja voor de bloemen en charas voor met de hand gewreven hasj.

Hasj in de Arabische wereld

In de middeleeuwen verspreidde hasj zich door de islamitische wereld, van Perzië tot Egypte. Uit de twaalfde en dertiende eeuw zijn verschillende bronnen bekend over het gebruik van hasj, onder meer in bepaalde soefikringen, en over hoe geleerden debatteerden of het toegestaan was.

Hier komt ook een van de hardnekkigste mythes over cannabis vandaan, de legende van de assassijnen. Volgens het verhaal, dat in Europa onder meer via Marco Polo werd verspreid, drogeerde een geheime sekte haar moordenaars met hasj. De toonaangevende deskundige op dit gebied, Farhad Daftary, heeft aangetoond dat het verhaal in feite verzonnen was. Het woord hashishi werd als scheldwoord gebruikt, en de Europeanen bouwden er vervolgens een hele legende omheen. Het woord assassin, sluipmoordenaar, leeft toch voort in verschillende talen.

De vikingen, de Vasa en Linnaeus

Cannabis bereikte Scandinavië al lang geleden. Toen in het jaar 834 twee vrouwen werden begraven in het Osebergschip in Noorwegen, kregen ze een klein leren buideltje met cannabiszaden mee. Onderzoekers zijn het er niet over eens waarom. Misschien moesten ze in het hiernamaals hennep telen, maar omdat er aan boord geen hennepstoffen werden gevonden, denken velen dat de zaden in rituelen werden gebruikt en dat een van de vrouwen een völva, een zieneres, kan zijn geweest.

In Zweden wordt hennep al minstens sinds de middeleeuwen geteeld, vooral om touw te maken. In de zeventiende eeuw, toen Zweden een grootmacht was, was de vraag enorm. Toen het oorlogsschip Vasa in 1628 uitvoer, had het zo’n twaalf kilometer touw aan boord, en dat touw was van hennep.

Botanische illustratie van Cannabis sativa met bladeren, bloemen en zaden
Cannabis sativa in Köhler’s Medizinal-Pflanzen uit 1887. Illustratie: Walther Otto Müller, publiek domein.

Het was ook een Zweed die de plant zijn wetenschappelijke naam gaf. In zijn grote werk Species Plantarum uit 1753 noemde Carl Linnaeus hem Cannabis sativa, waarbij sativa gecultiveerd betekent. Ruim dertig jaar later beschreef de Fransman Jean-Baptiste de Lamarck een ander type uit India als Cannabis indica, en daar komt de indeling in sativa en indica vandaan die nog steeds bestaat.

Touw, zeilen en canvas: de gouden eeuw van hennep

Honderden jaren lang was hennep in Europa een strategische grondstof. Zeilschepen hadden enorme hoeveelheden touw en zeildoek nodig, en hennep kon beter tegen zout water dan de meeste andere vezels. Geen hennep betekende geen vloot, en geen vloot betekende geen handel of koloniën. Verschillende Europese staten moedigden boeren daarom aan of verplichtten hen om hennep te telen.

De sporen leven voort in de taal. Het Engelse woord canvas, dat nu stevig weefsel of schilderdoek betekent, komt via het Frans van het Latijnse cannabis. Toen hennep later concurrentie kreeg van katoen, jute en uiteindelijk synthetische vezels, liep de teelt in de negentiende en twintigste eeuw snel terug.

Cannabis wordt een medicijn in het Westen

Dat cannabis in Europa een gangbaar medicijn werd, is grotendeels te danken aan een Ierse arts in India. William Brooke O’Shaughnessy werkte in Calcutta en publiceerde in 1839 een uitgebreide studie waarin hij Indiase hennep had getest, eerst op dieren en daarna op patiënten met onder meer tetanus, reuma en cholera. Hij nam de kennis mee naar Groot-Brittannië, en in de tweede helft van de negentiende eeuw werden extracten en tincturen van cannabis bij apotheken in Europa en de Verenigde Staten verkocht.

In 1890 schreef John Russell Reynolds, een van de artsen van koningin Victoria, in het medische tijdschrift The Lancet dat cannabis, mits goed gebruikt, ‘een van de waardevolste medicijnen die we hebben’ was. Maar de middelen waren lastig te doseren, omdat de sterkte per partij verschilde, en toen rond 1900 nieuwe medicijnen zoals aspirine op de markt kwamen, nam het gebruik af.

Het verbod krijgt vorm

Het internationale verbod op cannabis begon op een conferentie in Genève. Toen in 1924 en 1925 over het Opiumverdrag werd onderhandeld, drong de Egyptische afgevaardigde erop aan om ook hasj op te nemen, en zo kwam Indiase hennep onder internationale controle.

In de Verenigde Staten voerde Harry J. Anslinger, hoofd van het Federal Bureau of Narcotics, een campagne die in 1937 uitmondde in de Marihuana Tax Act. We schreven daar meer over in ons artikel over de herclassificatie van cannabis in de VS. Het verbod werd wereldwijd in 1961, toen het Enkelvoudig Verdrag inzake verdovende middelen van de VN cannabis in dezelfde strengste categorie plaatste als heroïne.

In Europa baseerden de meeste landen hun drugswetten op de internationale verdragen. Vanaf de jaren zestig verspreidde cannabisgebruik zich met de nieuwe jeugdcultuur, en veel landen verscherpten hun wetten. Sinds de eeuwwisseling gaan verschillende landen juist de andere kant op. Portugal decriminaliseerde bijvoorbeeld in 2001 het bezit van kleine hoeveelheden van alle drugs voor eigen gebruik.

De wetenschap haalt het in

Vreemd genoeg wist tot de jaren zestig niemand precies welke stoffen in cannabis het effect veroorzaakten. De Israëlische chemicus Raphael Mechoulam bracht in 1963 de structuur van CBD in kaart, en een jaar later isoleerden hij en Yechiel Gaoni THC. Sindsdien hebben onderzoekers meer dan honderd andere cannabinoïden gevonden, waaronder CBN.

De volgende doorbraak kwam in 1988, toen onderzoekers in de hersenen een receptor vonden waaraan THC bindt. Vier jaar later ontdekte de groep van Mechoulam dat het lichaam zelf een stof aanmaakt die op dezelfde receptor past. Ze noemden die anandamide, naar het Sanskrietwoord ananda, dat gelukzaligheid betekent. Daarmee was duidelijk dat de mens een eigen endocannabinoïdesysteem heeft en dat cannabis inwerkt op een systeem dat al in het lichaam bestaat.

Van verbod naar hervorming

De tegenbeweging begon vroeg. Nederland zette al in 1976 de deur open voor coffeeshops, en de tegencultuur van de jaren zeventig gaf ons ook de code 420. In Californië werd medicinale cannabis in 1996 legaal, en sindsdien volgen steeds meer landen en staten.

In 2013 werd Uruguay het eerste land ter wereld dat de hele keten van teelt tot verkoop reguleerde. Canada volgde in 2018. In december 2020 stemde de VN-commissie voor verdovende middelen met 27 tegen 25 stemmen voor het schrappen van cannabis van de strengste lijst van het verdrag uit 1961. Malta legaliseerde in 2021, en Duitsland stond in april 2024 eigen gebruik en eigen teelt toe. Lees meer in onze artikelen over de Duitse cannabiswet en het Nederlandse wietexperiment.

De geschiedenis van cannabis in het kort

  1. Zo’n 12.000 jaar geledenCannabis wordt voor het eerst geteeld in Oost-Azië
  2. Zo’n 2.700 jaar geledenEen sjamaan wordt bij Yanghai in China begraven met 789 gram cannabis
  3. 8e eeuw v.Chr.Er wordt cannabis verbrand op een altaar in Tel Arad
  4. Zo’n 2.500 jaar geledenIn het Pamirgebergte wordt cannabis gerookt bij begrafenissen
  5. 5e eeuw v.Chr.Herodotus beschrijft de hennepbaden van de Scythen
  6. 834Cannabiszaden worden in het Oseberggraf in Noorwegen gelegd
  7. 1628De Vasa vaart uit met kilometers hennepen touw
  8. 1753Linnaeus noemt de plant Cannabis sativa
  9. 1839O’Shaughnessy introduceert cannabis in de westerse geneeskunde
  10. 1925Indiase hennep komt onder internationale controle
  11. 1961Het Enkelvoudig Verdrag van de VN maakt het verbod wereldwijd
  12. 1964Gaoni en Mechoulam isoleren THC
  13. 2013Uruguay is het eerste land dat legaliseert
  14. 2020De VN schrappen cannabis van de strengste lijst
  15. 2024Duitsland staat eigen gebruik en eigen teelt toe

Enkele van de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van cannabis.

En nu?

Na duizenden jaren als nutsgewas, bijna een eeuw verbod en enkele decennia onderzoek is cannabis een nieuwe fase ingegaan. In heel Europa wordt weer hennep geteeld, met goedgekeurde rassen en een laag THC-gehalte, en CBD is een eigen productcategorie geworden. Tegelijk heroverwegen steeds meer landen hoe ze met de rest van de plant omgaan. Over 12.000 jaar gezien is het verbod een korte onderbreking, en het verhaal is nog lang niet af.

Waar komt cannabis vandaan?

Genetisch onderzoek laat zien dat cannabis zo’n 12.000 jaar geleden in Oost-Azië werd gedomesticeerd. Alle huidige soorten stammen af van een gemeenschappelijke genenpool die nu nog voortleeft in wilde planten en landrassen in China.

Sinds wanneer roken mensen cannabis?

Het oudste harde bewijs van cannabisrook komt uit Jirzankal in het Pamirgebergte en is zo’n 2.500 jaar oud. Daar werd cannabis bij begrafenissen verbrand in houten vuurschalen.

Sinds wanneer is cannabis verboden?

Indiase hennep kwam onder internationale controle door het Opiumverdrag van Genève uit 1925. De Verenigde Staten namen in 1937 de Marihuana Tax Act aan, en in 1961 maakte het Enkelvoudig Verdrag van de VN het verbod wereldwijd.

Wie gaf cannabis zijn wetenschappelijke naam?

De Zweedse botanicus Carl Linnaeus noemde de plant in 1753 Cannabis sativa in Species Plantarum. De naam Cannabis indica kwam ruim dertig jaar later van de Fransman Lamarck.

Bronnen

Uit het artikel
Naar boven