Historia konopi: od epoki kamienia do dziś

Konopie to jedna z pierwszych roślin, które człowiek zaczął uprawiać. Dały nam liny, żagle, papier, żywność, leki i odurzenie, podróżowały szlakami handlowymi, trafiały do grobów i na pokłady okrętów wojennych. Pewną kobietę z epoki wikingów pochowano z nasionami konopi, szwedzki okręt wojenny Vasa miał olinowanie z konopi, a to właśnie Szwed nadał roślinie naukową nazwę. Oto historia konopi od pierwszych upraw we wschodniej Azji do dzisiejszych przepisów.

Gdzie wszystko się zaczęło: wschodnia Azja 12 000 lat temu

Przez długi czas naukowcy uważali, że konopie pochodzą z Azji Środkowej. W 2021 roku opublikowano duże badanie genetyczne, w którym przeanalizowano genomy 110 roślin konopi z całego świata. Wniosek był taki, że roślinę udomowiono we wschodniej Azji już we wczesnym neolicie, około 12 000 lat temu, a wszystkie dzisiejsze odmiany, zarówno konopie włókniste, jak i te uprawiane dla kwiatów, wywodzą się ze wspólnej puli genowej, która przetrwała do dziś w dzikich roślinach i dawnych odmianach lokalnych w Chinach.

Pierwszych rolników prawdopodobnie bardziej interesowały włókna i nasiona niż jakiekolwiek odurzenie. Włókna konopne są długie i mocne i wcześnie stały się surowcem do produkcji lin, sieci i tkanin. Nasiona są pożywne i można je było jeść lub tłoczyć z nich olej. Gdy w pierwszych wiekach naszej ery w Chinach wynaleziono papier, konopie były jednym z surowców.

To samo badanie pokazało też, że człowiek wcześnie zaczął selekcjonować roślinę w dwóch kierunkach. Około 4 000 lat temu drogi się rozeszły: jedną gałąź hodowano na długie, nierozgałęzione łodygi i dobre włókno, drugą na mocno rozgałęzione rośliny z dużą ilością kwiatów i żywicy.

Pierwsze ślady odurzenia

Nikt nie wie dokładnie, kiedy ludzie odkryli, że konopie mogą też wpływać na umysł, ale archeologia daje kilka wyraźnych wskazówek. W grobie w Yanghai w północno-zachodnich Chinach badacze znaleźli szczątki mężczyzny pochowanego około 2 700 lat temu, prawdopodobnie szamana. Obok niego leżało 789 gramów konopi. Analizy wykazały, że materiał roślinny zawierał THC, a badacze doszli do wniosku, że konopie zostały prawdopodobnie wyhodowane i wybrane właśnie ze względu na swoje działanie.

Najstarszy pewny dowód na to, że konopie rzeczywiście palono, pochodzi z cmentarzyska Jirzankal w górach Pamir, na terenie dzisiejszych zachodnich Chin. Archeolodzy znaleźli tam drewniane kadzielnice z przepalonymi kamieniami, liczące około 2 500 lat. Chemiczne ślady na kadzielnicach wskazywały na konopie o wyższej zawartości THC niż dzikie rośliny. Badacze uważają, że roślinę palono podczas obrzędów pogrzebowych, być może po to, by porozumieć się ze zmarłymi.

Mniej więcej w tym samym czasie grecki historyk Herodot pisał o Scytach, ludzie jeźdźców ze stepów na północ od Morza Czarnego. Według niego rzucali oni nasiona konopi na rozżarzone kamienie w małych filcowych namiotach i wyli z rozkoszy, gdy dym wypełniał namiot. To jeden z najstarszych pisemnych opisów dymu z konopi i dobrze zgadza się ze znaleziskami archeologicznymi.

Konopie stosowano też dalej na zachodzie. W sanktuarium w Tel Arad w dzisiejszym Izraelu, pochodzącym z VIII wieku p.n.e., badacze znaleźli pozostałości konopi na jednym z dwóch małych ołtarzy. Konopie zmieszano ze zwierzęcym nawozem, aby paliły się w odpowiedniej temperaturze. Na drugim ołtarzu palono kadzidło.

Indie: bhang, ganja i święta roślina

W Indiach konopie zajmują szczególne miejsce. Roślina jest wymieniona w Atharwawedzie, jednym z najstarszych pism hinduizmu, jako jedna z pięciu świętych roślin. Wcześnie połączono ją z bogiem Śiwą, a napój bhang z liści i kwiatów zmieszanych z mlekiem i przyprawami pije się do dziś podczas wiosennego święta Holi. Indie dały też światu kilka słów, których używamy do dziś, jak ganja na określenie kwiatów i charas na ręcznie ucierany haszysz.

Haszysz w świecie arabskim

W średniowieczu haszysz rozpowszechnił się w świecie islamu, od Persji po Egipt. Z XII i XIII wieku pochodzi kilka źródeł o tym, jak go używano, między innymi w niektórych kręgach sufickich, oraz o tym, jak uczeni spierali się, czy jest dozwolony.

Stąd pochodzi też jeden z najbardziej uporczywych mitów o konopiach, legenda o asasynach. Według tej opowieści, rozpowszechnionej w Europie między innymi przez Marco Polo, tajna sekta odurzała swoich zabójców haszyszem. Czołowy badacz tej tematyki, Farhad Daftary, wykazał, że historia była w zasadzie zmyślona. Słowo haszyszi było obelgą, a Europejczycy zbudowali wokół niego całą legendę. Słowo asasyn, czyli skrytobójca, przetrwało jednak w kilku językach.

Wikingowie, okręt Vasa i Linneusz

Konopie dotarły do Skandynawii bardzo dawno temu. Gdy w 834 roku w norweskim statku z Oseberg pochowano dwie kobiety, włożono im do grobu mały skórzany woreczek z nasionami konopi. Badacze nie są zgodni co do powodu. Może miały uprawiać konopie w zaświatach, ale ponieważ na pokładzie nie znaleziono tkanin konopnych, wielu uważa, że nasiona służyły do rytuałów, a jedna z kobiet mogła być völvą, czyli wieszczką.

W Szwecji konopie uprawia się co najmniej od średniowiecza, głównie do produkcji lin. W XVII wieku, gdy Szwecja była mocarstwem, zapotrzebowanie było ogromne. Gdy okręt wojenny Vasa wypłynął w 1628 roku, miał na pokładzie około dwunastu kilometrów lin, a liny te wykonano z konopi.

To również Szwed nadał roślinie naukową nazwę. W swoim wielkim dziele Species Plantarum z 1753 roku Karol Linneusz nazwał ją Cannabis sativa, gdzie sativa oznacza uprawną. Nieco ponad trzydzieści lat później Francuz Jean-Baptiste de Lamarck opisał inny typ z Indii jako Cannabis indica. Stąd wziął się istniejący do dziś podział na sativa i indica w świecie konopi.

Liny, żagle i płótno: złoty wiek konopi

Przez kilkaset lat konopie były w Europie strategicznym surowcem. Żaglowce potrzebowały ogromnych ilości lin i płótna żaglowego, a konopie znosiły słoną wodę lepiej niż większość innych włókien. Bez konopi nie było floty, a bez floty nie było handlu ani kolonii. Dlatego kilka europejskich państw zachęcało lub zobowiązywało rolników do ich uprawy.

Ślady zostały w języku. Angielskie słowo canvas, oznaczające dziś grube płótno lub płótno malarskie, pochodzi przez francuski od łacińskiego cannabis. Gdy konopie zaczęły konkurować z bawełną, jutą, a w końcu z włóknami syntetycznymi, ich uprawa w XIX i XX wieku szybko się zmniejszyła.

Konopie stają się lekiem na Zachodzie

To, że konopie stały się w Europie popularnym lekiem, zawdzięczamy w dużej mierze irlandzkiemu lekarzowi w Indiach. William Brooke O’Shaughnessy pracował w Kalkucie i w 1839 roku opublikował obszerne badanie, w którym testował konopie indyjskie najpierw na zwierzętach, a potem na pacjentach, między innymi z tężcem, reumatyzmem i cholerą. Przywiózł tę wiedzę do Wielkiej Brytanii, a w drugiej połowie XIX wieku ekstrakty i nalewki z konopi sprzedawano w aptekach w Europie i USA.

W 1890 roku John Russell Reynolds, jeden z lekarzy królowej Wiktorii, napisał w czasopiśmie medycznym The Lancet, że konopie, właściwie stosowane, są „jednym z najcenniejszych leków, jakie mamy”. Leki te były jednak trudne do dawkowania, bo ich moc różniła się między partiami, a gdy około 1900 roku pojawiły się nowe leki, takie jak aspiryna, ich stosowanie spadło.

Zakaz nabiera kształtu

Międzynarodowy zakaz konopi zaczął się na konferencji w Genewie. Gdy w latach 1924 i 1925 negocjowano konwencję opiumową, egipski delegat naciskał, by objęła ona także haszysz, w wyniku czego konopie indyjskie objęto kontrolą międzynarodową.

W USA Harry J. Anslinger, szef Federal Bureau of Narcotics, prowadził kampanię, która doprowadziła do uchwalenia Marihuana Tax Act w 1937 roku. Więcej na ten temat piszemy w artykule o reklasyfikacji marihuany w USA. Zakaz stał się globalny w 1961 roku, gdy Jednolita konwencja ONZ o środkach odurzających umieściła konopie w tej samej, najsurowszej kategorii co heroinę.

W Europie większość państw oparła swoje przepisy narkotykowe na konwencjach międzynarodowych. Od lat 60. używanie konopi rozpowszechniało się razem z nową kulturą młodzieżową, a wiele państw zaostrzyło prawo. Od przełomu tysiącleci kilka krajów poszło w przeciwnym kierunku. Portugalia na przykład w 2001 roku zdekryminalizowała posiadanie niewielkich ilości wszystkich narkotyków na własny użytek.

Nauka nadrabia zaległości

Co ciekawe, aż do lat 60. nikt dokładnie nie wiedział, które substancje w konopiach odpowiadają za ich działanie. Izraelski chemik Raphael Mechoulam ustalił strukturę CBD w 1963 roku, a rok później wraz z Jechielem Gaonim wyizolował THC. Od tego czasu badacze odkryli ponad sto innych kannabinoidów, w tym CBN.

Kolejny przełom nastąpił w 1988 roku, gdy badacze odkryli w mózgu receptor, z którym wiąże się THC. Cztery lata później zespół Mechoulama odkrył, że organizm sam wytwarza substancję pasującą do tego samego receptora. Nazwano ją anandamidem, od sanskryckiego słowa ananda, oznaczającego błogość. Stało się jasne, że człowiek ma własny układ endokannabinoidowy, a konopie działają na system, który już istnieje w organizmie.

Od prohibicji do reform

Ruch przeciwny zaczął się wcześnie. Holandia otworzyła drzwi dla coffeeshopów już w 1976 roku, a kontrkultura lat 70. dała nam też kod 420. W Kalifornii medyczna marihuana stała się legalna w 1996 roku i od tego czasu coraz więcej państw i stanów poszło w jej ślady.

W 2013 roku Urugwaj jako pierwsze państwo na świecie uregulował cały łańcuch od uprawy po sprzedaż. Kanada zrobiła to w 2018 roku. W grudniu 2020 roku Komisja ONZ ds. Środków Odurzających zagłosowała stosunkiem głosów 27 do 25 za usunięciem konopi z najsurowszej listy konwencji z 1961 roku. Malta zalegalizowała je w 2021 roku, a Niemcy w kwietniu 2024 roku dopuściły używanie na własny użytek i uprawę domową. Więcej przeczytasz w naszych artykułach o niemieckiej ustawie o konopiach i holenderskim wietexperiment.

Historia konopi w skrócie

1. Około 12 000 lat temuPoczątek uprawy konopi we wschodniej Azji
2. Około 2 700 lat temuSzaman zostaje pochowany z 789 gramami konopi w Yanghai w Chinach
3. VIII wiek p.n.e.Konopie są palone na ołtarzu w Tel Arad
4. Około 2 500 lat temuKonopie są palone podczas pogrzebów w górach Pamir
5. V wiek p.n.e.Herodot opisuje konopne kąpiele Scytów
6. 834Nasiona konopi trafiają do grobu w Oseberg w Norwegii
7. 1628Vasa wypływa z kilometrami lin konopnych
8. 1753Linneusz nadaje roślinie nazwę Cannabis sativa
9. 1839O’Shaughnessy wprowadza konopie do medycyny zachodniej
10. 1925Konopie indyjskie zostają objęte kontrolą międzynarodową
11. 1961Jednolita konwencja ONZ czyni zakaz globalnym
12. 1964Gaoni i Mechoulam izolują THC
13. 2013Urugwaj jako pierwszy legalizuje konopie
14. 2020ONZ usuwa konopie z najsurowszej listy
15. 2024Niemcy pozwalają na używanie na własny użytek i uprawę domową

Niektóre z najważniejszych wydarzeń w historii konopi.

A dziś?

Po tysiącach lat jako roślina użytkowa, niemal stuleciu prohibicji i kilku dekadach badań konopie weszły w nowy etap. W całej Europie znów uprawia się konopie włókniste zatwierdzonych odmian o niskiej zawartości THC, a CBD stało się osobną kategorią produktów. Jednocześnie coraz więcej państw zastanawia się, jak podejść do reszty rośliny. W perspektywie 12 000 lat prohibicja to krótki epizod, a ta historia jeszcze się nie skończyła.

Źródła

• Ren, G. et al. (2021). Large-scale whole-genome resequencing unravels the domestication history of Cannabis sativa. Science Advances, 7, eabg2286.
• Russo, E. B. et al. (2008). Phytochemical and genetic analyses of ancient cannabis from Central Asia. Journal of Experimental Botany, 59, 4171–4182.
• Ren, M. et al. (2019). The origins of cannabis smoking: Chemical residue evidence from the first millennium BCE in the Pamirs. Science Advances, 5, eaaw1391.
• Arie, E., Rosen, B. and Namdar, D. (2020). Cannabis and Frankincense at the Judahite Shrine of Arad. Tel Aviv, 47, 5–28.
• Touw, M. (1981). The Religious and Medicinal Uses of Cannabis in China, India and Tibet. Journal of Psychoactive Drugs, 13, 23–34.
• Daftary, F. The Institute of Ismaili Studies. Introduction to The Assassin Legends.
• The Norwegian American. Viking ship cannabis conundrum.
• Vasamuseet. Fira påsk med skelett och hampa på Vasamuseet.
• Online Etymology Dictionary. Canvas.
• The Public Domain Review. W. B. O’Shaughnessy and the Introduction of Cannabis to Modern Western Medicine.
• Reynolds, J. R. (1890). On the therapeutical uses and toxic effects of Cannabis indica. The Lancet, 135, 637–638.
• UNODC (2008). A Century of International Drug Control.
• EMCDDA (2011). Drug policy profiles: Portugal.
• Gaoni, Y. and Mechoulam, R. (1964). Isolation, Structure, and Partial Synthesis of an Active Constituent of Hashish. Journal of the American Chemical Society, 86, 1646–1647.
• Devane, W. A. et al. (1992). Isolation and Structure of a Brain Constituent That Binds to the Cannabinoid Receptor. Science, 258, 1946–1949.
• Organizacja Narodów Zjednoczonych (2020). UN commission reclassifies cannabis, yet still considered harmful.